Jak rozwija się niedowidzenie?
Nasze widzenie rozwija się tylko do pewnego wieku – w okresie największej plastyczności mózgu. Okres ten trwa do około 12. roku życia. Warunkiem rozwinięcia się widzenia do pełnego poziomu jest przekazywanie w tym okresie do kory wzrokowej wyraźnego sygnału wzrokowego przez każde z oczu. Niedowidzenie rozwija się zatem w wyniku braku wyraźnego widzenia w okresie rozwoju kory wzrokowej mózgu. My, okuliści, nazywamy ten stan deprywacją wzrokową (pozbawieniem wyraźnego bodźca wzrokowego).
Kiedy oko nie otrzymuje „wyraźnego bodźca wzrokowego” w dzieciństwie?
Oko nie otrzymuje „wyraźnego bodźca wzrokowego” w przypadku:
- obecności zeza – wtedy obraz pada nie na plamkę, czyli miejsce najwyższej rozdzielczości wzrokowej, tylko na siatkówkę poza plamką, gdzie czułość jest znacznie niższa, co skutkuje tym, że widzenie „plamkowe” nie rozwija się tak, jak powinno;
- różnowzroczności – promienie słoneczne wprawdzie padają na plamkę, ale znacząca różnica w wysokości wad obu oczu zwykle nie pozwala na pełne skorygowanie oka z większą wadą, co skutkuje rozwojem niedowidzenia w oku, które nie jest w pełni skorygowane;
- wysokich wad – w tym przypadku promienie słoneczne także padają na plamkę, ale korekcja wysokiej wady okularami obniża jakość bodźca wzrokowego. Okulary korygujące wysokie wady wzroku zmniejszają, zwiększają lub zniekształcają widziany przez dziecko obraz, co powoduje obniżenie jego jakości;
- przeszkód na drodze światła do oka – zaćmy oraz chorób rogówki i siatkówki.
Dlaczego niedowidzenie nie poddaje się leczeniu?
Noworodek po urodzeniu widzi bardzo słabo, a jego widzenie rozwija się w ciągu około 10–12 pierwszych lat życia. Jeśli w tym czasie jakakolwiek przeszkoda spowoduje, że „wyraźny bodziec wzrokowy” nie będzie dostarczany do oka i dalej do kory wzrokowej, pacjent rozwinie niedowidzenie, które pozostanie z nim przez resztę życia. Niedowidzenie nie jest podatne na leczenie po około 12. roku życia pacjenta. Jest tak dlatego, że plastyczność kory wzrokowej, czyli jej zdolność do wytwarzania nowych połączeń nerwowych umożliwiających rozwój zmysłu wzroku, znacznie zmniejsza się z wiekiem dziecka.
Badajmy dzieci w kierunku niedowidzenia!
Jak sprawdzić, czy mam niedowidzenie?
Samodzielnie trudno będzie to zrobić. Diagnoza niedowidzenia jest tak zwaną diagnozą wykluczającą, co oznacza, że można ją postawić dopiero po wykluczeniu wszystkich innych możliwych przyczyn pogorszenia widzenia. W tym celu potrzebne jest dokładne badanie kolejno: filmu łzowego, rogówki, soczewki, ciała szklistego i plamki (centralnej części siatkówki), czyli wszystkich struktur na drodze światła do receptorów siatkówki w głębi oka. Potrzebne jest także dokładne zbadanie wady wzroku pacjenta. Dopiero po wyeliminowaniu wszystkich powyższych przyczyn stawia się diagnozę niedowidzenia.
Sumowanie i hamowanie wzrokowe – co to takiego?
Sumowanie obuoczne
U zdrowego okulistycznie pacjenta obuoczna ostrość widzenia (ostrość widzenia przy patrzeniu jednym i drugim okiem) jest lepsza o około 8–25% niż ostrość widzenia każdego oka z osobna. Zjawisko to nazywa się sumowaniem obuocznym bodźców wzrokowych (ang. binocular summation). „Sumowanie” ma miejsce tylko wtedy, gdy każde z oczu widzi odpowiednio wyraźnie, czyli wtedy, gdy jakość widzenia każdego oka jest odpowiednio wysoka. Ostrość wzroku słabszego oka w przypadku „sumowania” nie może być gorsza od ostrości oka lepszego o więcej niż 2 linie tablicy okulistycznej.
Jeżeli słabsze oko widzi gorzej od mocniejszego o 2 do 5 linii na tablicy okulistycznej, nie dochodzi do sumowania obuocznego, ale nie dochodzi również do opisanego poniżej hamowania wzrokowego.
Hamowanie obuoczne
Zjawiskiem odwrotnym do sumowania obuocznego jest hamowanie obuoczne. W hamowaniu obuocznym oko słabsze widzi o co najmniej 5 linii gorzej od oka lepszego, a obuoczna ostrość widzenia jest gorsza niż ostrość oka lepiej widzącego. Oznacza to dość częstą sytuację, którą widzimy u naszych chorych, w której oko niedowidzące pogarsza obuoczną efektywność widzenia (ang. visual performance). Słabsze oko przeszkadza wtedy pacjentowi w widzeniu, a chory często zasłania słabsze oko, aby lepiej widzieć.
Celem laserowej korekcji wzroku w oczach niedowidzących jest to, aby gorsze oko, zamiast przeszkadzać, zaczęło pacjentowi pomagać w widzeniu. Oko niedowidzące często dotknięte jest skomplikowaną wadą wzroku, a parametry rogówkowe oczu niedowidzących często znajdują się na granicy normy. Zastosowanie laserowej korekcji wzroku w oczach niedowidzących, które się do tego kwalifikują, nie tylko znosi wadę wzroku, ale także normalizuje parametry rogówkowe. Normalizacja wspomnianych parametrów rogówkowych często zwiększa ostrość widzenia oka niedowidzącego, działając terapeutycznie i poprawiając obuoczną ostrość widzenia.
Wracając zatem do pytania, czy laserowa korekcja wzroku pomaga pacjentom z niedowidzeniem:
Pacjenci z jednoocznym niedowidzeniem należą do grupy największych beneficjentów laserowej korekcji wzroku. Dzieje się tak dlatego, że bardzo często można zamienić zjawisko hamowania obuocznego na sumowanie obuoczne, czyli sprawić, aby niedowidzące oko, zamiast pogarszać, poprawiało obuoczną ostrość widzenia.
IPR: Smorawski Okulistyka, dr n. med. Marcin Smorawski
